🛑 اندیشه سینوی راهی برای عبور از بحران‌های جهان معاصر
هفتمین نشست ماهانه حکمتانه با دو موضوع "تأملی بر میراث فکری و فرهنگی ایران با تأکید بر اندیشه‌های سینوی" و "مقایسه اندیشه‌های ابن‌سینا و ابن‌عربی" با حضور استادان دانشگاه و گروهی از فرهیختگان علاقه‌مند به میراث ابن‌سینا در بنیاد علمی و فرهنگی بوعلی‌سینا برگزار شد.
توکل
دارائی، معاون پژوهش و نوآوری این بنیاد، در این نشست ضمن اشاره به برنامه‌های
علمی و انتشاراتی در دست اقدام این بنیاد، از انتشار بخش دوم کتاب سوم «القانون»
خبر داد و گفت: انتشار "مجموعه مقالات ترجمه‌ای و تألیفی ابن‌سینا و فلسفه
تحلیلی" و کتاب " ترجمه و شرح المباحثات" نیز در دست اقدام است.
قائم
مقام بنیاد بوعلی‌سینا، همچنین با اشاره به فرارسیدن هزارمین سال تألیف کتاب «شفا»
در سال آینده، از تلاش برای برگزاری برنامه‌های ویژه به این مناسبت خبر داد.
🔹همدان
از کانون‌های تاریخی حکمت و فلسفه ایران است
استاد
دانشگاه تهران با تأکید بر اثرات ماندگار اندیشه‌های سینوی در تمدن و فرهنگ ایران،
همدان را از کانون‌های مهم هویت ایرانی در دوران باستان و از مراکز اثرگذار حکمت،
فلسفه، اخلاق و تمدن در دوره اسلامی دانست.
دکتر
حکمت‌الله ملاصالحی در سخنرانی خود با عنوان "تأملی بر میراث فکری و فرهنگی ایران
با تأکید بر اندیشه‌های سینوی" اضافه کرد: ضرورت دارد معماری، هویت تاریخی ایران
و میراث فلسفی کشور بازخوانی شود و نقش اندیشه ایرانی در گشودن افق‌های تازه برای
آینده بشریت بررسی شود.
وی
با اشاره به جایگاه تاریخی ایران در تحولات تمدنی جهان اظهار کرد: همدان از شهرهایی
است که ریشه‌های ایرانی بودن ما را به یاد می‌آورد و در تاریخ باستان، یکی از
کانون‌های مهم و نقطه‌های عزیمت به شمار می‌رود. این شهر در دوران اسلامی نیز جایگاهی
برجسته در عرصه حکمت، فلسفه، اخلاق و تاریخ تمدن داشته است.
🔹معماری
هنر پیوند زیبایی، دانایی و نیکویی
ملاصالحی
در بخش دیگری از سخنان خود معماری را از فلسفی‌ترین هنرها دانست و با اشاره به تعبیر
گوته مبنی بر اینکه «معماری، موسیقی منجمد است» گفت: معماری را می‌توان موسیقی چشم
و نوعی موسیقی بصری نیز دانست، هنری که در آن زیبایی و والایی، ظرافت و دانایی و نیکویی
باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
وی
با تأکید بر تأثیر محیط ساخته‌شده بر زندگی و احساس انسان‌ها افزود: جامعه باید
بتواند فضاهایی ایجاد کند که میان محیط بیرونی و درونی انسان تناسب و اعتدال
برقرار باشد، فضاهایی که احساس صمیمیت، نظم و تناسب را در انسان تقویت کنند. گاهی
معماری به‌جای ایجاد چنین پیوندی با انسان در تعارض قرار می‌گیرد و امکان برقراری
ارتباط با زیبایی، عظمت و شکوه را از او می‌گیرد.
این
استاد دانشگاه با انتقاد از ساخت‌وسازهای ناهماهنگ و آلودگی بصری بر ضرورت توجه به
هویت معماری و تناسب نماهای شهری تأکید کرد و گفت: بخشی از خستگی و ملال انسان امروز
می‌تواند ناشی از آلودگی بصری باشد. نمی‌توان خانه‌ها و بافتهای شهری را به‌سادگی
ویران کرد، چنین هرج‌ومرجی با هویت تاریخی و فرهنگی ایرانیان سازگار نیست.
🔹ایران
و مسئولیت تاریخی در برابر تحولات جهان
ملاصالحی
در ادامه غرب آسیا را یکی از مناطق تأثیرگذار در تاریخ بشر توصیف کرد و با اشاره
به نقش ایران در تحولات تاریخی و تمدنی این منطقه گفت: تحولات بنیادین در تاریخ
بشر به‌صورت ناگهانی شکل نگرفته‌اند و ایرانیان در کنار دیگر اقوام آسیایی در صف
مقدم بسیاری از این تحولات حضور داشته‌اند.
وی
با اشاره به پیامدهای تحولات بنیادین علم و فناوری بر جغرافیای معنوی انسان اظهار
کرد: با وجود پیشرفت‌های علمی و فناورانه امروز نمی‌توان با اطمینان گفت جهان امن‌تر
شده است. گسترش سلاح‌های کشتار جمعی و فناوری‌هایی که پیامدهای آنها از کنترل
انسان خارج می‌شود نگرانی‌هایی جدی درباره آینده بشر ایجاد کرده و روابط انسانی نیز
در معرض سردی و گسست بیشتری قرار گرفته است.
این
استاد دانشگاه با تأکید بر اهمیت خودآگاهی تاریخی ایران افزود: تاریخ ایران تاریخی
زنده است و ظرفیت آن را دارد که در شکل‌گیری افق‌های تازه برای آینده انسان نقش‌آفرین
باشد. مسئله تنها سرنوشت یک ملت نیست بلکه مسئولیتی در برابر بشریت مطرح است مسئولیتی
که بدون شناخت ریشه‌های تاریخی و بازاندیشی در میراث فکری و فرهنگی امکان تحقق آن
دشوار خواهد بود.
🔹میراث
سینوی و اشراقی ظرفیتی برای گشودن افق‌های تازه
ملاصالحی
با اشاره به دیدگاه‌های هانری کربن درباره سنت فلسفی ایران گفت: کربن بر حفظ و صیانت
کم‌نظیر فلسفه سنتی در این سرزمین تأکید کرده و این استمرار را به تلاش سیناییان و
اشراقیان وفادار به سنت فلسفی ایران پیوند داده است.
وی
با بیان اینکه بازخوانی میراث فلسفی و خرد ایرانی نباید به تکرار گذشته محدود شود،
تصریح کرد: باید بتوان در این عصر ملتهب جریان فکری دیگری ایجاد کرد و افق‌هایی
تازه گشود. افق‌هایی که امکان شکل‌گیری انسانی دیگر را فراهم آورند و به امن‌تر و
معنوی‌تر شدن جهان کمک کنند.
این
استاد دانشگاه با اشاره به ظرفیت سنت‌های فکری و ایمانی برای گشودن افق‌های متعالی‌تر
بر ضرورت برخورداری از خودآگاهی تاریخی تأکید کرد و افزود: دفاع از این میراث هزینه
و مسئولیت سنگینی دارد مسئولیتی که ایران باید آن را نه‌فقط در برابر ملت خود بلکه
در برابر بشریت درک کند.
🔹ابن‌سینا
و امکان پرواز روح انسان
ملاصالحی
در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به اندیشه‌های ابن‌سینا به‌ویژه در «رسالة الطیر» بر ظرفیت‌های
معنوی و تعالی‌جویانه انسان تأکید کرد و گفت: در نگاه ابن‌سینا در سرشت انسان گوهری
وجود دارد که او را به فراتر رفتن از محدودیت‌های مادی و حرکت به سوی مراتب عالی‌تر
هستی فرا می‌خواند.
وی
با طرح این پرسش که آیا انسان می‌تواند تنها به توانایی‌های جسمانی خود بسنده کند
بر ضرورت توجه به ابعاد روحانی وجود انسان تأکید کرد و افزود: انسان از ظرفیت
پرواز با بال روح برخوردار است پروازی که می‌تواند جان‌های خسته از تاریخ را به سوی
افق‌هایی تازه هدایت کند.
این
استاد دانشگاه در پایان با تأکید بر اهمیت احیای ظرفیت‌های معنوی و فکری انسان،
اندیشه سینوی را بستری برای بازاندیشی در معنای انسان بودن و جست‌وجوی راه‌هایی
برای عبور از بحران‌های جهان معاصر دانست و بر ضرورت گشودن افق‌های تازه در اندیشه
و زندگی انسانی تأکید کرد.
🔹از
وحدت و کثرت تا خیر و شر/ بازخوانی پیوندهای فکری ابن‌سینا و ابن‌عربی
استاد
دانشگاه آزاد اسلامی در سخنرانی خود با عنوان مقایسه اندیشه‌های ابن‌سینا و ابن‌عربی
با بررسی بخش‌هایی از کتاب «شفا» و برخی رسائل ابن‌عربی، از زمینه‌های هم‌پوشانی و
تأثیرپذیری میان اندیشه‌های این دو متفکر سخن گفت.
دکتر
عبدالرضا مظاهری در هفتمین نشست ماهانه «حکمتانه» بنیاد علمی‌فرهنگی بوعلی‌سینا با
اشاره به جایگاه فلسفی ابن‌سینا و عرفانی ابن‌عربی بیان کرد: در بررسی آثار ابن‌عربی
رگه‌هایی از اندیشه ابن‌سینا دیده می‌شود و ملاصدرا نیز از اندیشه‌های ابن‌عربی
تأثیر پذیرفته است. از این منظر مقایسه آثار این متفکران می‌تواند زمینه‌ای برای
شناخت دقیق‌تر پیوندهای فلسفه و عرفان اسلامی فراهم کند.
این
استاد عرفان در ادامه با بررسی مفهوم وحدت و کثرت در آثار این دو متفکر به مقاله
هفتم کتاب «شفا» اشاره کرد و توضیح داد که ابن‌سینا در مباحث مربوط به واحد و وجود
به نسبت این مفاهیم با موجودات و تبیین وحدت حقیقی می‌پردازد.
وی
با اشاره به رساله ابن‌عربی این اثر را از متون مهم برای شناخت دیدگاه‌های او
درباره وحدت دانست و گفت: ابن‌عربی برای توضیح وحدت از مثال عدد استفاده می‌کند و
در تبیین مفهوم احدیت بر این نکته تأکید دارد که کثرت مظاهر در عالم به معنای خروج
از وحدت الهی نیست.
مظاهری
با تشریح دیدگاه ابن‌عربی افزود: هیچ تجلی تکرار نمی‌شود و هر موجود مظهر تجلی
خاص خود است. از این منظر تمایز موجودات در عالم با یگانگی مبدأ هستی قابل جمع است
به این معنا که کثرت موجودات وحدت الهی را نقض نمی‌کند.
وی
همچنین به تفاوت شیوه استدلال این دو متفکر اشاره کرد و گفت: ابن‌عربی در تبیین
مباحث خود از آیات قرآن بهره می‌گیرد درحالی‌که شیوه ابن‌سینا در آثار فلسفی‌اش از
جمله «شفا»، بیشتر بر استدلال فلسفی استوار است.
🔹وجود
و ماهیت یکی از محورهای بنیادین فلسفه اسلامی
مظاهری
در بخش دیگری از سخنان خود مسئله اصالت وجود و ماهیت را از مباحث مهم فلسفه اسلامی
برشمرد و با توضیح تفاوت میان واقعیت خارجی اشیا و نحوه ادراک آنها در ذهن گفت: هر
چیزی در جهان خارج یک واقعیت است اما ذهن انسان می‌تواند آن را از دو حیث وجود و
ماهیت بررسی کند.
وی
با اشاره به دیدگاه ابن‌سینا در این زمینه به مباحث کتاب «شفا» درباره وجود و ماهیت
پرداخت و توضیح داد که ابن‌سینا در تبیین ذات خداوند بر این نکته تأکید می‌کند که
وجود خداوند از ماهیت متمایز است و خداوند را نمی‌توان همچون موجودات دارای ماهیتی
در کنار وجود دانست.
این
استاد عرفان اسلامی همچنین به مباحث ابن‌سینا درباره جنس و نوع اشاره کرد و آن را
از دیگر محورهای قابل بررسی در مطالعه ساختار مفهومی فلسفه او دانست.
🔹تبیین
خیر و شر از منظر ابن‌سینا و ابن‌عربی
مظاهری
در ادامه با بررسی مباحث خیر و شر در آثار ابن‌سینا و ابن‌عربی به موضوع غایت ذاتی
و غایت بالعرض در بخش‌های پایانی مباحث مقاله ششم «شفا» اشاره کرد و با استفاده از
مثال شمشیر توضیح داد: کارکرد و غایت یک شیء به ویژگی‌ها و ساختار آن وابسته است
برای مثال شمشیر برای برندگی ساخته می‌شود و تحقق این غایت به جنس و کیفیت ساخت آن
بستگی دارد.
وی
سپس با اشاره به مفاهیم جمال و جلال در اندیشه ابن‌عربی اظهار کرد: در نگاه ابن‌عربی
انسان با مجموعه‌ای از قوای مختلف از جمله محبت و غضب روبه‌روست و نمی‌توان وجود
برخی از این قوا را صرفاً به دلیل پیامدهای منفی احتمالی آنها شر مطلق دانست.
این
استاد دانشگاه با تبیین دیدگاه ابن‌عربی درباره کارکرد قوای انسانی افزود: غضب نیز
در شرایط مناسب می‌تواند کارکردی مثبت داشته باشد و مسئله اصلی چگونگی ظهور و به‌کارگیری
این قواست. بر همین اساس صفاتی که در موقعیت‌های مختلف ممکن است پیامدهای متفاوتی
داشته باشند باید در نسبت با کارکرد و جایگاهشان بررسی شوند.
مظاهری
در ادامه به مفاهیمی همچون محبت، عشق، میل و قوای غریزی در اندیشه ابن‌عربی پرداخت
و با اشاره به نقش این گرایش‌ها در سرشت انسان بر اهمیت شناخت جایگاه آنها در تحلیل
اخلاقی و عرفانی تأکید کرد.
وی
در جمع‌بندی این بخش دیدگاه ابن‌عربی درباره خیر و شر را از منظر توجه به کارکرد و
جایگاه قوای انسانی رویکردی قابل تأمل در فلسفه و عرفان اسلامی دانست رویکردی که می‌تواند
زمینه فهم عمیق‌تر نسبت میان سرشت انسان، اخلاق و هدایت دینی را فراهم کند.